5 godzin temu
Zhu Rongji, premier ChRL w latach 1998–2003 i jedna z najważniejszych postaci chińskiej polityki gospodarczej po rozpoczęciu reform Deng Xiaopinga, zmarł 12 sierpnia w Pekinie. Miał 97 lat. Oficjalny nekrolog Xinhua podaje 98 lat, zgodnie z chińskim tradycyjnym sposobem liczenia czasu życia człowieka. Jego nazwisko pozostaje związane z reformą finansów publicznych, restrukturyzacją przedsiębiorstw państwowych oraz wejściem Chin do Światowej Organizacji Handlu w 2001 roku.
Od Szanghaju do Rady Państwa
Zhu Rongji urodził się w październiku 1928 roku w Changsha, stolicy prowincji Hunan. Ukończył kierunek związany z inżynierią elektryczną na Uniwersytecie Tsinghua, a po 1949 roku pracował w instytucjach odpowiedzialnych za planowanie gospodarcze. W drugiej połowie lat osiemdziesiątych kierował Szanghajem: najpierw jako burmistrz, później jako sekretarz tamtejszego komitetu partyjnego.
Oficjalny nekrolog przypisuje mu udział w dostosowaniu struktury przemysłowej miasta, wzmocnieniu orientacji eksportowej oraz rozpoczęciu rozwoju Pudongu. Ważniejsze dla całego kraju było jednak przejście Zhu do władz centralnych. Od 1991 roku był wicepremierem, w 1993 roku objął równocześnie stanowisko prezesa Ludowego Banku Chin, a pięć lat później został premierem.
Był to okres, w którym Chiny próbowały połączyć szybką industrializację z budową instytucji gospodarki rynkowej. Dziewięćdziesiąte lata przyniosły dynamiczny wzrost handlu, napływ inwestycji i rozwój miast, ale też wysoką inflację, niewydolność części sektora państwowego oraz słabą kontrolę centrum nad finansami prowincji. Szerszy obraz tej transformacji przedstawia tekst „Chiny w latach dziewięćdziesiątych – narodziny globalnej potęgi”.
Finanse państwa jako narzędzie reform
Jednym z najtrwalszych dokonań Zhu była reforma podatkowo-fiskalna wprowadzona w 1994 roku. Zastąpiła ona negocjowany wcześniej podział wpływów między centrum a władzami lokalnymi bardziej uporządkowanym systemem przypisywania poszczególnych podatków. Celem było zwiększenie zdolności Pekinu do finansowania polityki gospodarczej, prowadzenia stabilizacji makroekonomicznej i egzekwowania reguł w gwałtownie rosnącej gospodarce.
Skala zmiany była duża. Daniel H. Rosen z Rhodium Group przypomina, iż udział władz centralnych w całkowitych dochodach fiskalnych wzrósł w pierwszym roku reformy z 22 do 56 procent. Dzięki temu centrum odzyskało instrumenty, których brakowało mu w poprzedniej dekadzie. Wraz z zaostrzeniem polityki pieniężnej i porządkowaniem finansów publicznych pomogło to opanować przegrzanie gospodarki pierwszej połowy lat dziewięćdziesiątych.
Bilans tej reformy nie jest jednak jednolity. System podziału dochodów zwiększył wpływy Pekinu szybciej niż przejął on odpowiedzialność za część wydatków wykonywanych przez samorządy i prowincje. W kolejnych latach władze lokalne częściej szukały dochodów poza podstawowym systemem podatkowym, zwłaszcza poprzez sprzedaż praw do użytkowania gruntów i pozabudżetowe instrumenty finansowania. Nie jest to prosty, bezpośredni skutek jednej decyzji Zhu, ale analitycy dostrzegają w reformie z 1994 roku jeden z fundamentów późniejszej nierównowagi między centrum a szczeblem lokalnym.
Równolegle Zhu wzmacniał rolę banku centralnego, porządkował bankowość komercyjną i starał się ograniczyć praktykę podtrzymywania nierentownych firm państwowych kredytem. Zmiany te tworzyły podstawy dla gospodarki, która miała konkurować nie tylko między prowincjami, ale także na otwartym rynku międzynarodowym.
Koszt restrukturyzacji przedsiębiorstw państwowych
Najtrudniejsza część reform dotyczyła przedsiębiorstw państwowych. Przez dziesięciolecia pełniły one więcej funkcji niż typowe firmy: zapewniały zatrudnienie, mieszkania, opiekę medyczną i świadczenia socjalne. Ich restrukturyzacja oznaczała zatem nie tylko zmianę własności czy zarządzania, ale także odejście od modelu, w którym zakład pracy był podstawowym filarem miejskiego systemu socjalnego.
Zhu zapowiadał, iż w ciągu trzech lat poprawi kondycję dużych i średnich przedsiębiorstw państwowych. Nie wszystkie cele udało się osiągnąć w zakładanym czasie, ale reforma przyspieszyła. Nicholas Lardy z Brookings Institution szacował w 2002 roku, iż w pierwszych czterech latach rządów Zhu zatrudnienie w miejskim sektorze państwowym zmniejszyło się o 34 miliony osób, czyli o około 30 procent. Część mniejszych podmiotów sprywatyzowano lub sprzedano, inne redukowały zatrudnienie, a banki zaczęły w większym stopniu ograniczać kredytowanie przedsiębiorstw bez perspektyw poprawy wyników.
Proces miał wyraźny wymiar społeczny. W wielu miastach, przede wszystkim na przemysłowym północnym wschodzie, zwolnienia wywoływały protesty i poczucie utraty bezpieczeństwa. Rząd rozwijał więc podstawowe świadczenia dla zwalnianych pracowników, system ubezpieczenia od bezrobocia i minimalnego dochodu dla mieszkańców miast. Reformy Zhu nie były wyłącznie liberalizacją gospodarki: towarzyszyła im próba zbudowania ograniczonej, ale szerszej niż wcześniej siatki zabezpieczeń.
WTO jako zobowiązanie wewnętrzne
Zhu Rongji kojarzony jest przede wszystkim z przystąpieniem Chin do WTO 11 grudnia 2001 roku. Negocjacje trwały niemal piętnaście lat, a oficjalny nekrolog Zhu wskazuje, iż jako premier nadzorował ich najtrudniejszą fazę. Członkostwo w organizacji otwierało chińskim eksporterom bardziej przewidywalny dostęp do rynków, ale wymagało także głębszego otwarcia własnej gospodarki.
Zobowiązania akcesyjne obejmowały obniżanie ceł, likwidację części ograniczeń ilościowych i licencyjnych, a także stopniowe otwieranie sektorów usługowych, takich jak dystrybucja, telekomunikacja, bankowość, ubezpieczenia czy rynek kapitałowy. Nie była to wyłącznie decyzja dotycząca handlu zagranicznego. Zdaniem Lardy’ego Zhu przedstawiał konkurencję wynikającą z członkostwa w WTO jako narzędzie wymuszające reformy krajowych przedsiębiorstw i instytucji finansowych.
Ta logika pomaga zrozumieć, dlaczego akcesja była możliwa mimo kosztów politycznych i społecznych. Otwarcie rynku zwiększało presję na mniej wydajne firmy, ale zarazem wzmacniało argumenty reformatorów wewnątrz administracji. Chiny weszły do WTO jako 143. członek organizacji, a w następnych dwóch dekadach stały się największym eksporterem towarów i jednym z głównych ośrodków światowej produkcji. Nie był to rezultat wyłącznie jednej decyzji ani pracy jednego polityka, ale program reform z okresu Zhu przygotował instytucjonalne warunki dla tej zmiany.
Dziedzictwo w zmienionym otoczeniu
Dziś polityczne i gospodarcze otoczenie Chin jest inne niż u schyłku lat dziewięćdziesiątych. Handel międzynarodowy jest bardziej obciążony sporami, wiele państw wzmacnia politykę przemysłową, a dyskusja o roli państwa w gospodarce powróciła z nową siłą. Z tego powodu ocena dziedzictwa Zhu Rongjiego nie może ograniczać się do obrazu reformatora, który „otworzył Chiny na świat”.
Pozostawił po sobie model, w którym większa rola rynku, zagraniczna konkurencja i integracja z gospodarką światową miały współistnieć z silnymi instrumentami państwa. Reforma podatkowa zwiększyła możliwości władz centralnych, przebudowa przedsiębiorstw państwowych zmieniła strukturę zatrudnienia, a wejście do WTO przyspieszyło powiązanie Chin z globalnym handlem. Jednocześnie część napięć widocznych dziś w finansach lokalnych, polityce przemysłowej i relacjach handlowych wyrasta z procesów rozpoczętych w jego czasach.
Śmierć Zhu Rongjiego zamyka biografię jednego z głównych wykonawców chińskiej transformacji gospodarczej lat dziewięćdziesiątych. Jego okres w rządzie warto postrzegać nie jako prostą historię sukcesu albo kosztów reform, ale jako próbę stworzenia instytucji zdolnych utrzymać szybki rozwój, zwiększyć kontrolę centrum nad gospodarką i włączyć Chiny w system światowego handlu. Skutki tych decyzji pozostają widoczne zarówno w strukturze chińskiej gospodarki, jak i w jej relacjach z resztą świata.
Źródła
- 中共中央 全国人大常委会 国务院 全国政协讣告 朱镕基同志逝世 [Nekrolog Zhu Rongji], Xinhua, przedruk w Sichuan Online, 12 sierpnia 2026 r., https://focus.scol.com.cn/zgsz/202608/83304328.html
- C.K. Tan, Zhu Rongji, Chinese leader who oversaw WTO debut, dies at 97, Nikkei Asia, 12 sierpnia 2026 r.,
- China – Member information, Światowa Organizacja Handlu,
- Nicholas R. Lardy, Issues in China’s WTO Accession, Brookings Institution, 9 maja 2001 r.,
- Nicholas R. Lardy, Zhu Rongji’s Promise, Brookings Institution, 28 października 2002 r.,
- Daniel H. Rosen, China’s Fiscal and Tax Reforms: A Critical Move on the Chessboard, Rhodium Group, 11 lipca 2014 r.,
Leszek B. Ślazyk
e-mail: [email protected]
